Những nguyên tắc cơ bản khi cúng lễ ngày Tết


Tục thờ cúng tổ tiên của người Việt là một trong những nét đẹp truyền thống cuội nguồn không hề bỏ lỡ khi nói đến Tết Nguyên đán. Qua những làn khói hương, người ta được liên kết với quốc tế tâm linh thiêng liêng, nhớ về cội nguồn và gửi gắm mong ước về sự an lành, tăng trưởng trong đời sống .
Qua thời hạn, tục cúng lễ có nhiều đổi khác để tương thích với đời sống tân tiến. Để có những thực hành thực tế đúng, Báo điện tử VietnamPlus có cuộc trao đổi với nhà nghiên cứu Nguyễn Hùng Vĩ – một trong những chuyên viên văn hóa truyền thống dân gian số 1 tại Nước Ta để cùng nhắc lại những ý nghĩa của Tết, cùng với một số ít ứng xử cốt lõi khi thực hành thực tế cúng lễ trong khoảng chừng thời hạn quan trọng này .

  • Thưa chuyên gia, xin ông chia sẻ về nguồn gốc của tục thờ cúng tổ tiên, ông bà của người Việt ngày nay. Vì sao chúng ta lại có thói quen cúng lễ trong dịp Tết, thưa ông?

Nhà nghiên cứu Nguyễn Hùng Vĩ: Tết là cách phát âm khác của chữ Tiết, nghĩa là tiết khí. Trong mục “Tứ thời tiết lập” (cuốn “Việt Nam phong tục”) cụ Phan Kế Bính cách đây hơn 100 năm đã đặt Tết Nguyên đán đứng đầu. Nói đến Tết là nói đến việc sử dụng Âm lịch. Trước khi sử dụng Âm lịch, người ta có thể tổ chức nghi lễ hội hè theo mùa, theo vụ gieo trồng, vụ gặt hoặc tuần Trăng.

Khi hội nhập vào văn hóa phương Đông chung, chúng ta bắt đầu sử dụng Âm lịch. Sau đó, với sự hội nhập của các tôn giáo, chúng ta du nhập các lễ hội, nghi thức, từ đó mà hình thành di sản văn hóa Tết.

Đồ lễ cần tinh sạch, có món do mình tự nấu và lấy cái tâm làm chính. (Ảnh: TTXVN)Việc thờ cúng người đã khuất là nhờ có ký ức, con người luôn tái hiện những hình ảnh của người đã mất, hình thành cả một quốc tế trong tâm lý cho họ. Không phải động vật hoang dã nào cũng hình thành được ký ức lâu bền. Tùy theo các tín ngưỡng hay các tôn giáo khác nhau mà con người đã khởi đầu tổ chức triển khai các nghi lễ, nghi thức để cúng tế theo những thời hạn nhất định .
Có hội đồng, người chết được tưởng niệm trong một khoảng chừng thời hạn nhất định rồi nhập vào với thánh thần hoặc đấng tối cao mà thờ chung, không giỗ riêng nữa. Với tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên như ở Nước Ta, cha mẹ, ông bà, cụ kỵ sẽ được giỗ hàng năm theo ngày mất, được khấn theo ngày sóc, ngày vọng và trong các lễ kỵ khác. Như vậy có nghĩa là hình ảnh họ sẽ được nhắc đi nhắc lại trong tâm lý người sống, trong mọi dịp hoàn toàn có thể của một năm, trong đó có ngày Tết. Nó tạo nên một năng lượng tích góp văn hóa truyền thống rất hữu hiệu để làm nền tảng cho quy trình sống sót có gốc có ngọn, uống nước nhớ nguồn. Có người gọi tục thờ cúng tổ tiên là một thứ “ đạo ” là vì thế .
Nếu ở các tôn giáo khác, con người giành thời hạn đi lễ, tụng kinh liên tục là để tu thân, để nhắc nhớ hình tượng khởi nguyên tôn giáo thì tục thờ cúng tổ tiên ở ta cũng định kỳ nhắc nhớ như vậy. Đây là một truyền thống văn hóa truyền thống trong toàn diện và tổng thể văn hóa truyền thống trái đất .
Ngày Tết, thế cho nên, trước hết dành cho mái ấm gia đình, họ tộc, sau đó là bạn hữu, làng xóm, quê nhà, Tổ quốc với cái ý nghĩa chính là “ bất vong bản ” – không quên nguồn cội .

  • Trong những ngày Tết, khói hương giống như một cách kết nối với tổ tiên, cội nguồn và thế giới tâm linh mỗi người. Khi lên hương, số nén hương được thắp có thể đa dạng và là các số lẻ như 1, 3, 5, 7… Tuy nhiên, phần lớn người dân đều chọn thắp ba nén. Con số này có thể được lý giải ra sao, thưa ông?
Mọi Người Cũng Xem   Hướng dẫn cách treo ảnh thờ ông bà đúng phong thủy nhất

Nhà nghiên cứu Nguyễn Hùng Vĩ: Mỗi tôn giáo, tín ngưỡng sẽ có một cách giải thích, nhưng chung quy thì ý nghĩa cốt lõi nằm ở biểu tượng của những con số. Trong đó, số một (1) mang ý nghĩa biểu tượng là sự khởi nguyên, cũng đồng thời bao quát cho tất cả khi coi thế giới như một tổng thể. Đây là con số được ý thức đầu tiên trong nhân loại. Rồi người ta phát hiện ra sự song hành, đối xứng, tức con số hai (2). Đó là sự tồn tại, song hành của nam và nữ, ngày và đêm, Mặt Trăng và Mặt Trời… Như vậy, người xưa coi số một và hai là những con số cơ bản, mô tả nền tảng của sự hiện hữu.

Về sau, người ta nhận ra có những sự hiện hữu lớn hơn một và hai. Vì vậy, số ba tượng trưng cho sự vượt qua những cái hiện hữu để tạo ra số nhiều. Cuốn “ Từ điển biểu tượng văn hóa quốc tế ” ( Jean Chevalier và Alain Gheerbrant, Nhà xuất bản Thành Phố Đà Nẵng, năm nay ) cũng khẳng định chắc chắn số ba là “ số nhiều tiên phong cơ bản nhất. ”
Tùy theo tôn giáo, tín ngưỡng hay vùng miền mà có nhiều cách diễn giải ý nghĩa cho ba nén hương, song tất cả đều có chung một nền tảng tư duy. (Ảnh: Minh Anh/Vietnam+)
Soi chiếu vào thành ngữ, tục ngữ Nước Ta, tất cả chúng ta có những “ quá tam ba bận ” ; “ cơm ba bát, áo ba manh ” ; “ ba keo thì mèo mở mắt ” ; hay như vế câu “ ba cây chụm lại nên hòn núi cao ” … Thử xem các khái niệm tôn giáo đã sử dụng số lượng để cấu trúc nên khái niệm ( công cụ để tư duy trừu tượng ) như thế nào, chúng tôi nhân thấy ( qua “ Phật Quang Đại Từ điển, ” 7374 trang ) Open nhiều nhất là số 1 ( 550 lần ), số 3 ( 504 lần ), số 5 ( 469 lần ), số 4 ( 460 lần ) … các số khác đều ít hơn nhiều. Điều này cho thấy số ba có tầm quan trọng thứ nhì trong tư duy. Khi thắp hương theo số lẻ thì người ta thường rút xuống “ số nhiều cơ bản ” là 3. Thế nên, tất cả chúng ta hay thắp 3 cây hương là như vậy. Ngày nay, người ta cũng hoàn toàn có thể rút xuống 1 cây hương vì đây cũng là số lẻ cơ bản của hiện hữu .

Mọi Người Cũng Xem   Hướng Dẫn Viết Sớ Trạng Mã Cúng Rằm Tháng 7 Xem Nhiều Nhất, Mới Nhất【Xem 29,502】

Các tín ngưỡng, tôn giáo sẽ có những cách lý giải khác nhau về ba nén hương. Người theo Nho giáo lý giải ba nén hương tượng trưng cho thiên-địa-nhân; người theo Phật lý giải thành Phật-Pháp-Tăng; người theo tín ngưỡng thờ Mẫu coi ba nén hương tượng trưng cho Tam tòa Thánh Mẫu… Chúng ta tôn trọng tất cả những ý kiến, song cần nhìn nhận con số ba có một nền tảng chung cho tư duy nhân loại.

  • Trải qua hàng ngàn năm, nghi lễ thờ cúng tổ tiên của người Việt ngày nay đã có nhiều sự thay đổi và biến chuyển theo thời gian, đa dạng theo từng vùng miền, tín ngưỡng và tôn giáo khác nhau. Thậm chí được đơn giản hóa tới mức tối thiểu, phức tạp hóa đến mức tối đa. Vậy xin ông cho biết đâu là những nguyên tắc bất di bất dịch mà người thực hành cần nhớ?

Nhà nghiên cứu Nguyễn Hùng Vĩ: Khi đứng trước bàn thờ, chúng ta phải tuân theo ba hành vi đảnh lễ là: Thân-khẩu-ý. “Thân lễ” nghĩa là phải ăn mặc nghiêm trang đứng đắn, dung nhan và thái độ hành lễ nghiêm túc. “Khẩu lễ” là sự thưa, bẩm một cách cung kính, đầy đủ các vị thần thánh, tổ tiên về những điều trong năm qua đã đạt được. Cuối cùng, “ý lễ” là thể hiện lòng thành tâm, uống nước nhớ nguồn, ngẫm suy về những việc mình đã làm và khẩn cầu sự phù trợ của tổ tiên cho năm tới.

Tục thờ cúng tổ tiên là hình thức lưu giữ người đã mất trong tâm trí người còn sống, tạo nên năng lực tích lũy văn hóa hữu hiệu. (Ảnh: iStock)
Bàn thờ phải tinh sạch, đồ lễ cũng vậy. Về đồ lễ cũng cần tuân theo ba nguyên tắc : Tinh sạch ; nhất thiết phải có món do mình tự nấu, trồng và lấy cái tâm làm chính. Người xưa thường đựng đồ lễ trong một cái mủng đội trên đầu và dùng vải sạch phủ lên trên là thế cho nên, không gồng gánh hay cắp nách, để dưới thấp, bởi nó không tạo sự tinh sạch về niềm tin .
Cuộc sống thời nay vốn bận rộn, nhiều mái ấm gia đình không có thời hạn nấu cỗ bàn cầu kỳ tuy nhiên không nên để toàn bộ đồ cúng lễ là đồ hộp đặt mua. Ở quê có vườn tược, người ta thường giành vật nuôi, rau cử quả tự mình chăm nom để làm đồ lễ. Chúng ta hoàn toàn có thể sắm nhiều thứ ở chợ nhưng nên bỏ công nấu một món gì đó, là những món mà người xưa muốn ăn ví dụ điển hình. Đây cũng hoàn toàn có thể được coi là hình tượng để tưởng niệm .
Cuối cùng chính là sự thành tâm, khiêm cung, kính cẩn. “ Lễ bạc lòng thành ” là câu khuyên bảo từ xưa. Mình theo thực trạng của mình là tự do nhất. Tùy tiền mà biện lễ, liệu cơm mà gắp mắm, đừng đua đòi theo người khác mà quá sức, tốn kém, bỏ bớt những gì là mê tín dị đoan, hoang phí .

  • Như vậy, việc nằm lòng những nguyên tắc để giúp thực hành cho đúng có ý nghĩa như thế nào đối với nền văn hóa của người Việt nói chung, thưa ông?
Mọi Người Cũng Xem   Mâm cúng cô hồn đơn giản và nghi thức cúng đúng cách của người Việt

Nhà nghiên cứu Nguyễn Hùng Vĩ: Những ngày lễ Tết, phong tục thờ cúng… có thể được coi là di sản bền vững nhất trong dân nhân, giúp tạo nên một cộng đồng có bản sắc. Giữ gìn bản sắc văn hóa, giá trị văn hóa chính là giữ vững độc lập dân tộc, góp thêm sự phong phú cho nhân loại.

Chúng ta thấy rằng trên quốc tế lúc bấy giờ có khoảng chừng 6.500 đến 7.000 ngôn ngữ tộc người. Ít nhất trong thế kỷ XX đã có 400 ngôn từ bị tuyệt diệt. Các nhà nghiên cứu ước đạt rằng trong thế kỷ XXI, có tối thiểu 40 % – 50 % ngôn từ nữa bị vĩnh viễn mất đi. Vậy tiếng Việt và văn hóa truyền thống Việt sẽ như thế nào ? Chúng ta tin vào sự vĩnh cửu của nó nhưng không chủ quan. Chúng ta tiếp biến nhưng phải dựng xây không mỏi mệt cho sự vĩnh cửu đó .
Những lễ nghi chính là một trong các thành tố quan trọng để gìn giữ một nền văn hóa truyền thống … Là một cộng đồng văn hóa riêng không liên quan gì đến nhau và bình đẳng với các cộng đồng văn hóa khác, nếu tất cả chúng ta biết yêu quý, tự hào những lễ nghi ấy thì qua thời hạn, không riêng gì văn hóa truyền thống mà còn cả tất cả chúng ta sẽ liên tục sống sót và tăng trưởng .

  • Xin cảm ơn ông về những chia sẻ trên!

Chúng ta tin vào sự trường tồn của văn hóa mình nhưng không được chủ quan. Chúng ta tiếp biến nhưng phải dựng xây không mỏi mệt cho sự trường tồn đó.

Nhà nghiên cứu Nguyễn Hùng Vĩ

Minh AnhMinh Anh

Minh Anh

Share this:

Related Posts

About The Author

Add Comment