Chủ nghĩa lãng mạn – https://hoasenhomes.vn

( Last Updated On : 26/09/2021 )Chủ nghĩa lãng mạn là một trào lưu tư tưởng và nghệ thuật và thẩm mỹ của văn hóa truyền thống châu Âu, bao trùm mọi mô hình nghệ thuật và thẩm mỹ và khoa học, mà thời kỳ phồn thịnh nhất là nửa cuối thế kỷ XVIII, nửa đầu thế kỷ XIX. Chủ nghĩa lãng mạn còn là một chiêu thức sáng tác, mang một nội dung xã hội lịch sử dân tộc – đơn cử, để lại dấu ấn đậm nét trong tiến trình văn học .

Cần lưu ý để phân biệt chủ nghĩa lãng mạn với các thuật ngữ có liên quan: phương thức lãng mạn là kiểu sáng tác tái tạo, một trong hai kiểu tư duy sáng tạo chủ yếu của lịch sử văn học lâu nay. Hình thái lãng mạn là là khái niệm Hégels sử dụng để đối lập với hình thái tượng trưng trong lịch sử phát triển của nghệ thuật. Tính chất lãng mạn là thuộc tính thẩm mỹ nhằm chỉ sự vươn lên thoát khỏi thực tại, nó thống nhất nhưng không đồng nhất với khái niệm trữ tình. Vì đối lập với lãng mạn là hiện thực, nhưng đối lập với trữ tình là tự sự. Trữ tình có thể rất hiện thực, ngược lại, có thể rất lãng mạn. Chủ nghĩa lãng mạn ra đời là do nhiều nguyên nhân, trong đó có cả nguyên nhân xã hội – lịch sử và cả những nguyên nhân do sự phát triển nội tại của nghệ thuật.

Cơ sở ý thức – xã hội và sự sinh ra của chủ nghĩa lãng mạn

Chủ nghĩa lãng mạn sinh ra là do sự tác động ảnh hưởng trực tiếp của Cách mạng Pháp 1789. Cuộc cách mạng ấy như một cơn lốc làm đổi khác tận nền tảng đời sống xã hội, không riêng gì ở Pháp mà còn cả châu Âu, đem lại những kinh nghiệm tay nghề lịch sử vẻ vang yên cầu phải lý giải, kể cả lý giải bằng thẩm mỹ và nghệ thuật, và quan trọng hơn, bắt buộc phải xem xét các nguyên tắc sáng tác nghệ thuật và thẩm mỹ. Có thể nói, “ cả thế kỷ XIX diễn ra dưới khẩu hiệu của cách mạng Pháp ” ( Lenine ). Sự sụp đổ của chính sách phong kiến và sự thiết lập một chính sách với những quan hệ xã hội mới đã ảnh hưởng tác động sâu xa đến tư tưởng, tình cảm của mọi những tầng lớp xã hội. Một mặt, đưa lại sự bất mãn cho một lớp người muốn bảo vệ, luyến tiếc cái cũ, họ sống trong hoài niệm, mơ ước về dĩ vãng, về quá khứ. Mặt khác, cuộc cách mạng đó lại không cung ứng được sự mong mỏi, chờ đón của một lớp người khác, những người mà hiện thực tư sản đã làm tan vỡ những ảo vọng mà họ đã đặt cược toàn bộ vào cuộc cách mạng với lý tưởng dân chủ, bình đẳng, công minh, bác ái mà giai cấp tư sản đã đề ra : “ Cái thể chế xã hội và chính trị đã được thiết lập bởi “ thắng lợi của lý trí ” hóa ra lại là cái ác, là bức biếm họa so với những lời xán lạn của các nhà ánh sáng, gây nên sự tuyệt vọng cay đắng ” ( Engels ). Thực tại lịch sử vẻ vang không tuân phục ý chí, nó hóa ra lại là một thực tại siêu lý trí, đầy những huyền bí không hề thấy trước, còn thể chế hiện thời lại thù địch với thực chất người, với tự do của cá thể. Thái độ không tin vào sự văn minh xã hội, công nghệ tiên tiến, chính trị, khoa học, sự tuyệt vọng thâm thúy trước cái xã hội từng được tiên đoán, luận chứng và rao giảng bởi những khối óc xuất sắc ưu tú nhất của châu Âu – những nhà lập thuyết của chủ nghĩa tư bản, dần dà được tiến hành thành một chủ nghĩa bi quan có tầm thiên hà, có tính phổ quát toàn quả đât. Chủ nghĩa lãng mạn sinh ra trên cơ sở xã hội và ý thức đó, phản ảnh tâm trạng của hai lớp người khác nhau .
Chủ nghĩa lãng mạn xấu đi phản ánh hệ ý thức của giới quý tộc và tâm trạng bi đát của những tầng lớp tiểu tư sản, tiểu nông – những người bị phá sản trong xã hội mới, do đó họ đấu tranh chống lại hiện thực tư sản nhằm mục đích Phục hồi lại chính sách phường hội, chính sách gia trưởng. Trong thư gửi Engles đề ngày 25 tháng 3 năm 1868, Marx viết : “ Sự phản ứng tiên phong so với cách mạng Pháp là một điều rất tự nhiên, toàn bộ đều mang sắc tố thời trung cổ, tổng thể đều mang sắc tố lãng mạn. ” Đó chính là phản kháng của những người đại biểu cho ý thức hệ quý tộc bất bình trước trật tự xã hội mới, lo âu trước trào lưu quần chúng, sợ hãi giao động vì tương lai u ám và sầm uất, luyến tiếc cái thời oanh liệt đã qua. Đó là cơ sở đa phần củacchủ nghĩa lãng mạn xấu đi, Open trước chủ nghĩa lãng mạn tích cực. Chateaubriand, Lamartine Open trước V. Hugo, A.D. Musset ( Pháp ), Vorsvooc Open trước Bairon ( Anh ) …
Chủ nghĩa lãng mạn tích cực phản ánh tâm trạng tuyệt vọng, tan vỡ lý tưởng và quay lại phản kháng của những tầng lớp tư sản cấp tiến. Không phải họ chống lại lý tưởng của cách mạng mà chỉ bất bình trước những thành quả không như mong đợi của thực tiễn cách mạng, chính bới “ những cơ cấu tổ chức mới tưởng hài hòa và hợp lý hơn so với trước kia, thì lại không trọn vẹn hài hòa và hợp lý ( … ) Phương châm bác ái được triển khai bằng sự lừa bịp và đố kỵ trong cạnh tranh đối đầu ( … ) Thay cho thanh kiếm, đồng xu tiền đã trở thành đòn kích bẩy quan trọng nhất của xã hội ” ( Engels ) .Có hai sự tác động ảnh hưởng lớn đến chủ nghĩa lãng mạn là chủ nghĩa xã hội ngoạn mục và triết học duy tâm cổ xưa Đức. Chủ nghĩa xã hội ngoạn mục cũng ảnh hưởng tác động từ hai bước khác nhau. Đó là sự tác động ảnh hưởng văn minh nhìn theo khunh hướng tăng trưởng ( Owen, Fourièr ) và cố gắng nỗ lực phục sinh quá khứ, “ mơ ước đình chỉ mọi sự chuyển biến ” ( Lenine ). Sự tác động ảnh hưởng của chủ nghĩa cổ xưa Đức về mặt triết học là chính do gần như trong cùng một lúc ở Pháp nổ ra cuộc cách mạng về chính trị, ở Anh xảy ra cuộc cách mạng về kỹ nghệ thì ở Đức diễn ra cuộc cách mạng về triết học. Chủ nghĩa duy tâm cổ xưa Đức tự thân nó là một trào lưu lãng mạn trong triết học, khi Kant với triết lý “ bất khả tri ” của chủ nghĩa duy tâm chủ quan lúc này đã nâng tâm linh con người ( đời sống nội tâm chủ quan ) lên vị thế làm chủ phát minh sáng tạo quốc tế, nhấn mạnh vấn đề thiên tài, linh cảm, tính năng động chủ quan. Một mạng lưới hệ thống triết học song trùng là chủ nghĩa duy tâm khách quan có tính biện chứng của Hegels đã chứng minh và khẳng định con người là tuyệt đối vô hạn, là đỉnh điểm của sự tăng trưởng niềm tin quốc tế, nhìn thấy những ý niệm đều có mối quan hệ phổ cập với nhau, đặt tiền đề cho sự sinh ra và tăng trưởng nội dung của các phạm trù mỹ học mới, ảnh hưởng tác động can đảm và mạnh mẽ đến chủ nghĩa lãng mạn từ trong ý thức đến thực tiễn phát minh sáng tạo .
Ở phương Đông, tuy chưa có những cuộc cách mạng tư sản để đưa đến những phản ứng khác nhau của các những tầng lớp trong xã hội, chưa có kiểu chủ nghĩa xã hội ngoạn mục tư sản, cũng chưa có chủ nghĩa duy tâm về mặt triết học, nhưng xã hội phong kiến phương Đông được cấu thành bởi nhiều triều đại rất dai dẳng. Sự hưng thịnh hay sụp đổ của những triều đại cũng gây ra những phản ứng phức tạp. Nho giáo là triết lý nhập thế nhưng theo phép hành – xuất hai lối : “ Đạt, kiêm tế thiên hạ ; cùng, độc thiện kỳ thân ” ( Đạt, ra giúp thiên hạ ; cùng, giữ tốt cho riêng thân mình ). Nghĩa là, không phải khi nào cũng nhập thế, mà cũng có lúc xuất thế, quay về ở ẩn .
Bên cạnh đó còn có triết lý xuất thế của Phật, Lão với ý niệm thẩm mỹ và nghệ thuật riêng. Với học thuyết “ vô vi ”, Lão Tử phủ nhận văn nghệ với tư cách là họat động phát minh sáng tạo của con người ; cái đẹp phải tự nhiên, không cần phát minh sáng tạo ra, cái đẹp phải thoát ly thực tiễn đời sống và đấu tranh của con người, phản ánh lý tưởng xã hội muốn quay về thời hỗn mang : “ Thiên hạ đều biết đẹp là đẹp thì không còn là đẹp nữa. ” ( Lão Tử, Đạo đức kinh ), “ Cái hoàn toàn có thể lý giải được là cái thô của sự vật, còn cái tinh xảo của sự vật thì chỉ hoàn toàn có thể dùng ý để lĩnh hội mà thôi. ” ( Trang Tử, Nam hoa kinh ). Tư tưởng này tích hợp với ý niệm của Phật giáo càng đưa đến sự bí hiểm hơn, cái hay cái đẹp nói chung, trong thơ văn nói riêng, đều huyền diệu, khó mà biết được .
Phương châm “ độc thiện kỳ thân ” của Nho giáo, triết lý xuất thế của Lão giáo và Phật giáo, tuy sắc tố đậm nhạt khác nhau, nhưng có sự chen lẫn giữa tích cực và xấu đi. Bởi lẽ, tùy theo sự phản ứng với từng triều đại mà dẫn đến những mặt xấu đi và tích cực văn minh khác nhau. Những tác động ảnh hưởng phức tạp của những phẩm chất thẩm mỹ và nghệ thuật trước thực tại khách quan và ý thức hệ pha tạp, khuynh hướng lãng mạn trong văn học cổ phương Đông cũng có loại tích cực và xấu đi, nhưng rất phức tạp, tùy theo từng tác giả, tác phẩm khác nhau. Nó không được liền lạc mà lẻ tẻ, tản mạn trong nhiều quy trình tiến độ khác nhau. Chỉ đến những năm đầu của thế kỷ XX, chủ nghĩa lãng mạn gia nhập vào Nước Ta, tạo thành một trào lưu rõ ràng, đó là ảnh hưởng tác động từ chiêu thức lãng mạn phương Tây, trước một thực tại cơ sở xã hội là quốc gia bị xâm lược và sự bế tắc của nhà nước phong kiến, ý thức hệ đa phần là của những tầng lớp tiểu tư sản vừa hình thành nhằm mục đích chống lại lễ giáo phong kiến, đòi giải phóng cá thể, phát hiện ra ý thức cá thể nhưng lại quay sống lưng lại với thực tại quốc gia bị xâm lược, trong nỗi đơn độc tự tôn :
Ta là một, là riêng, là thứ nhấtKhông có ai bè bạn nổi cùng ta ( Xuân Diệu )

Mọi Người Cũng Xem   Phân tích an toàn trong mạch điện 3 pha

Nhân vật khác thường trong thực trạng đặc biệt quan trọng

Gorki cho rằng : “ Chủ nghĩa lãng mạn xấu đi tìm cách làm cho con người thỏa hiệp với thực tại bằng cách tô vẽ thực tại, hay là trốn tránh thực tại để đi sâu vào quốc tế nội tâm với những tư tưởng về những huyền bí thiên định của cuộc sống, về ái tình và cái chết ” ( Gorki bàn về văn học, tập 2, Nxb Văn học, H. 1978, tr. 321 ). Con người lý tưởng của chủ nghĩa lãng mạn xấu đi thoát ly đời sống thực tại, quay về với quá khứ, hoặc đi vào giấc mộng, thu mình vào cái tôi nhỏ bé :
Tôi có chờ đâu, có đợi đâu
Mang chi xuân đến gợi thêm sầu
Với tôi toàn bộ đều không có ý nghĩa
Tất cả không ngoài nghĩa khổ đau !
Ai đâu trở lại mùa thu trước
Nhặt lấy cho tôi những lá vàngVới của hoa, tươi muôn cánh rã
Đem về đây chắn nẻo xuân sang
( Xuân, Chế Lan Viên )
Chateaubriand ( 1768 – 1848 ), đã đưa nhân vật René trong tác phẩm cùng tên bỏ tổ quốc ra đi sang sống với người da đỏ châu Mỹ. Đó không phải là câu truyện về biến hóa nơi cư trú thông thường mà là việc quay ngược lại thời hạn, từ bỏ nước Pháp với nền văn minh châu Âu rực sáng để về sống với những dân tộc bản địa bán khai. Đó chỉ là lý tưởng xã hội – thẩm mỹ và nghệ thuật muốn thoát ly thực tại của chủ nghĩa lãng mạn xấu đi. Về thực trạng và diễn biến, René đi như vậy là để trốn chạy mối tình oan trái với người chị gái, đã phải vào nhà tu kín. Nhưng nếu chỉ có thế thì chỉ cần bỏ nhà ra đi. Sở dĩ René không riêng gì từ bỏ mái ấm gia đình, từ bỏ tổ quốc vì nước Pháp sau cách mạng tư sản không còn là tổ quốc của những chàng quý tộc giàu sang như René. René chán chường, buồn bã, bất lực, cô liêu với trạng thái tâm hồn trống vắng. Tâm trạng của giới quý tộc trong lúc này, hoặc là bỏ đi, tìm về với đời sống hoang dã trong quá khứ, hoặc đấu tranh nhằm mục đích củng cố quyền hạn của những tầng lớp quý tộc phong kiến đã thoái hóa như trường hợp chàng quý tộc trẻ tuổi đứng đầu một thủ đoạn chống lại giáo chủ Richazieur trong Cing Mars của A. V. D. Vigny ( 1979 – 1963 ) .
trái lại với cảm quan hiện thực luôn hướng về quá khứ của chủ nghĩa lãng mạn xấu đi, chủ nghĩa lãng mạn tích cực cũng thoát ly thực tại nhưng lại hướng về tương lai. Nhân vật lý tưởng trong tác phẩm của họ là những con người phản kháng, những chiến sỹ đấu tranh đòi giải phóng quả đât bị áp bức, hướng về một tương lai tốt đẹp nhưng còn mơ hồ, theo đuổi một lý tưởng tích cực mặc dầu đang chơi vơi trong khoảng trống ngoạn mục. Bielinski, Lỗ Tấn và nhiều người khác đã đề cao nhân vật tích cực của chủ nghĩa lãng mạn tích cực. Cũng trong Tôi học viết như thế nào ?, Gorki khẳng định chắc chắn : “ Chủ nghĩa lãng mạn tích cực tăng cường ý chí của con người so với mọi đè nén, áp bức ” ( Gorki bàn về văn học, Sđd, tr. 322 ) Jang Vanjang là nhân vật TT trong Những người khốn khổ của V. Hugo chỉ vì đánh cắp một mẩu bánh mì để nuôi đàn cháu nhỏ mà trước sau bị tổng thể mười chín năm tù khổ sai. Ông luôn tìm cách vượt ngục và ra tù, ông trở thành một người đạo đức cao quý. Trong xưởng may, ông chăm sóc đến cô thợ may Fantin xấu số. Ngoài xã hội, ông tìm cách chuộc cho người bị bắt oan. Cách mạng bùng lên, ông chiến đấu ngoài chiến lũy bên cạnh những chiến sỹ cộng hòa … Có thể nói, cuộc sống và tính cách của ông mang vẻ đẹp lộng lẫy của một con người có độ dư về tính người, lãng mạn tích cực, tượng trưng cho lý tưởng mang sắc tố tôn giáo “ lấy điều thiện để chống lại điều ác ”. V. Hugo là nhà thuyết giáo so với giai cấp thống trị bằng tình thương điều hòa giai cấp. Chính đó là đặc thù ngoạn mục trong tư tưởng – thẩm mỹ và nghệ thuật của ông .
Trong văn học phương Đông, hoàn toàn có thể thuận tiện nhận ra ba loại nhân vật lý tưởng của khuynh hướng lãng mạn. Thứ nhất là cái tôi trữ tình của chính tác giả chống đối lại sự thối nát của triều đình phong kiến, bộc lộ sự cao khiết, thanh tao nhưng luôn mang nặng tâm ý lo cho nước, cho đời. Không phải ngẫu nhiên mà trong văn học dân gian cũng như văn học viết ở phương Đông, kể cả Trung Quốc và Nước Ta đều ca tụng hình tượng thanh khiết của hoa sen “ gần bùn mà chẳng hôi tanh mùi bùn ”. Hoặc ở nước ta, đọc lại hàng loạt thơ văn Cao Bá Quát, hoàn toàn có thể thấy hiện ra cái hình tượng chủ thể ngang tàng, phản kháng, không hề dung hòa với chính sách phong kiến thối nát. Thứ hai, là hình ảnh những hiệp khách vốn có thực ngoài đời tuy mang đặc thù anh hùng cá thể, nhưng tư tưởng và hành vi luôn tỏ ra chống áp bức, cường quyền, bênh vực kẻ yếu người nghèo, đấu tranh chống lễ giáo phong kiến, coi thường công danh sự nghiệp phong phú. Thi tiên Lý Bạch trong nhiều bài thơ của mình, trong đó có bài Hiệp khách hành đã hết lời ca tụng Kinh Kha, Trương Lương, Đỗ Trọng Liên, Trương Tử Phòng. Ở nước ta, trong văn học lãng mạn 1930 – 1945, ta thấy không ít ở nhân vật Dũng trong Đoạn tuyệt của Nhất Linh, nhất là đặc thù ngoạn mục, mơ hồ của con người “ cách mạng ” ở anh ta. Thứ ba, là hình ảnh những người nông dân chống đối, hoặc thoát khỏi vòng cương tỏa của chính sách phong kiến như hình tượng Tôn Ngộ Không “ đại nào thiên cung ” giương cao ngọn cờ “ tề thiên đại thánh ” và tuyên ngôn ngạo mạn “ Hoàng đế thay phiên nhau mà làm, sang năm đến lượt lão gia ” ; hoặc hình tượng người anh hùng mang vẻ đẹp lý tưởng của Nguyễn Du trong Truyện Kiều :
Chọc trời khuấy nước mặc dầu Dọc ngang nào biết trên đầu có ai …
Nhân vật TT của khuynh hướng lãng mạn xấu đi là những con người tiêu biểu vượt trội cho những tầng lớp quý tộc phong kiến thoái hóa, bất mãn với triều đại mới văn minh, như Phạm Thái chống lại nhà Tây Sơn, thể hiện nhân sinh quan bi ai, yếm thế : Lập trường của Phạm Thái biểu lộ rõ trong bài bút chiến Chiến tụng Tây hồ phú, chống lại bài Tụng tây Hồ của Nguyễn Huy Lượng ca tụng triều đại Tây Sơn. Hình tượng Phạm Thái phảng phất bóng hình chàng quý tộc trẻ tuổi trong tác phẩm Cing Mars của Vigni – chán nản thực tại, long dong đây đó, tìm nơi trốn thoát cho cả tâm hồn và thể xác trong rượu và thơ :

Mọi Người Cũng Xem   Cách soi cầu lô đề miền bắc mới nhất dự đoán chuẩn 100%

Một tập thơ dầy ngâm sang sảng

Vài ba rượu kếch ních tì tì
Chết về tiên bụt cho xong kiếp
Đù ỏa trần gian sống mãi chi( Chiến tụng Tây Hồ phú )
Khuynh hướng lãng mạn xấu đi ở phương Đông còn biểu lộ ở hình tượng những nho sĩ tri thức gặp nhiều trắc trở, không thành đạt trong xã hội phong kiến, coi nhân sinh như giấc mộng, cuộc sống là vô nghĩa lý. Chẩm trung ký của Thẩm Ký Tế, Nam kha thái thú truyện của Lý Công Tá … là những truyện như vậy .
Ngoài ra, còn có loại nhân vật vừa tích cực vừa xấu đi, là loại ẩn sĩ, vừa bộc lộ mục tiêu xử thế “ độc thiện kỳ thân ”, vừa biểu lộ triết lý xuất thế của Lão giáo, Phật giáo như nhân vật tiều phu núi Nưa của Nguyễn Dữ .
Nếu chủ nghĩa cổ xưa rất chú ý quan tâm đến cái chung, cái khái quát mà coi thường cái riêng, cá tính, thành viên, thì ngược lại, chủ nghĩa lãng mạn lại coi trọng cái riêng, cái đặc biệt quan trọng, độc lạ, thậm chí còn đến mức cực đoan, khác thường, ngoại lệ. Nguyên tắc điển hình hóa của chủ nghĩa lãng mạn là khắc họa những tính cách khác thường trong những thực trạng đặc biệt quan trọng. Quadimodo tàn tật, xấu xí, nhưng tâm hồn hùng vĩ. Jang Vanjang, người tù khổ sai vượt ngục nhưng tâm hồn cao quý, hành vi xuất chúng. Những tên cướp trong Hermani lại là những con người hào hiệp. Nghệ thuật miêu tả tính cách của V. Hugo là thẩm mỹ và nghệ thuật tương phản, sự cường điệu đến mức khác thường bộc lộ lý tưởng nghệ thuật và thẩm mỹ của nhà văn được thể hiện trải qua sự tô đậm những nét thành viên hóa. Trong tiểu thuyết Năm chín ba, ông khắc họa chân dung Napoleon : “ Hoàng đế có tổng thể các đức tính. Hoàng đế trọn vẹn. Trong óc Người tiềm ẩn hàng loạt năng lực của con người. Người làm những bộ luật như Giuýtxtimiêng, đọc thông tư như Xeda, những lời nói của Người như chớp của Paxcan lẫn sấm sét của Taxít, Người làm ra lịch sử vẻ vang và viết sử, thông tin của Người dũng mãnh như hùng ca, Người giỏi toán như Niutơn và văn hóa truyền thống như Mohamét, Người để lại ở phương Đông những lời nói vĩ đại như Kim tự tháp, ở Tinxít Người dạy cho bọn đế vương thế nào là oai nghiêm, ở Hàn lâm viện khoa học, Người đối đáp với Laplaxơ, ở hội đồng vương quốc Người tranh cãi với Mecslanh, làm cho hình học và vật lý học có một tâm hồn. Người là một nhà làm luật với luật gia, là một nhà thiên văn với những nhà thiên văn … ”
Những nhân vật có lý tưởng xinh xắn và tình cảm can đảm và mạnh mẽ thường bị đặt trong thực trạng trái chiều với thực trạng thực tiễn nghèo nàn và thù địch. Nhân vật Ốctavơ trong Lời thú tội của đứa con thế kỷ của A. D. Musset chán ngán khi lý tưởng bị xúc phạm, anh ta rơi vào trạng thái không tin tổng thể mọi thứ : “ Ăn, uống và ngủ là để sống. Còn về mối quan hệ sống sót giữa người thì tình bạn là để cho vay tiền ( … ) tình bà con là để thừa kế gia tài, tình yêu là để thỏa mãn nhu cầu nhục dục, niềm vui duy nhất về ý thức là sự khoe khoang ( … ) Bọn giàu thì nói chỉ có của cải là có thực, còn lại tổng thể là mộng ảo, hãy chơi bời và chết. Và những kẻ nghèo khó thì bảo, chỉ có đau khổ là có thực, còn lại tổng thể là mộng ảo, hãy nguyền rủa và chết. ”
Nguyên tắc điển hình hóa của chủ nghĩa lãng mạn là không tái hiện được tính cách nổi bật trong thực trạng nổi bật. Lý tưởng của họ cũng bắt nguồn từ hiện thực, nhưng sự điều tra và nghiên cứu thâm thúy và trang nghiêm các điều kiện kèm theo khách quan lịch sử vẻ vang dưới con mắt của nghệ sĩ lãng mạn chịu sự chi phối của các nguyên tắc muôn thuở về chân lý, văn minh, thiện ác … Chính vì vậy mà tính cách nhân vật của chủ nghĩa lãng mạn tích cực là trừu tượng, phi lịch sử vẻ vang, không lý giải được vì sao từ một tên tù vượt ngục bỗng trở thành thị trưởng và ông chủ xưởng giàu tính vị tha. Không lý giải được trong trong thực tiễn nhưng tác giả vẫn lý giải bằng những nguyên do phi trong thực tiễn như nhờ có sự thức tỉnh của tôn giáo, sự cảm hóa của đức giám mục … Vậy là, tính cách trong chủ nghĩa lãng mạn không có logic nội tại khách quan, mà tăng trưởng theo ảo tưởng và mong ước chủ quan của tác giả, biểu lộ đúng nguyên tắc điển hình hóa tâm trạng .
Bởi vì theo nghĩa rộng, tuy không hề kiến thiết xây dựng những nổi bật thật sự, nhưng những nhân vật của chủ nghĩa lãng mạn tích cực, với vẻ đẹp khác thường bên ngoài của hình tượng, vẫn tiềm ẩn bên trong những nét nổi bật cho tâm trạng của con người đương thời. Các nhân vật bị cắt đứt mọi liên hệ với hiện thực, nhưng vẫn là loại sản phẩm của hiện thực. Nó mang những tâm trạng, những ảo tưởng phi thực tiễn, nhưng lại phát sinh trong những điều kiện kèm theo lịch sử vẻ vang xã hội nhất định. Không phải chỉ riêng Jang Vanjang mới có tâm trạng, tham vọng, khát vọng như vậy mặc dầu là phi thực tiễn. Khi Người tù Capca của Puskin sinh ra, nhiều người trẻ tuổi đã mê hồn “ vì mỗi người nhận thấy trong đó có sự phản ánh ít hoặc nhiều bản thân mình ” ( Bielinski ). Cho nên, những nhân vật lý tưởng trong chủ nghĩa lãng mạn tích cực, không ít có sự “ phân thân ” của tác giả .
Tuy có nhiều ảo tưởng phi trong thực tiễn, nhưng những tính cách của chủ nghĩa lãng mạn vẫn có ý nghĩa nổi bật nhất định, là loại sản phẩm của phương pháp điển hình hóa tâm trạng. Jang Vanjang lấy cắp mẩu bánh mì bị đi tù, là số phận của nhiều người trong xã hội tư sản, đời sống cùng khổ của chị thợ khâu Fantin, em Gavrot long dong … là mẫu sản phẩm của một chính sách xã hội mà lao lý nhằm mục đích bảo vệ quyền hạn cho giai cấp bóc lột. Nhưng, với chủ nghĩa lãng mạn xấu đi thì phần nhiều nguyên tắc nổi bật thiếu hạt nhân hiện thực, trọn vẹn bịa đặt như Réne trong Atala và Réne của Chateaubriand, hoặc Henrit phôn Optedinghen của Novalix …
Chủ nghĩa lãng mạn trong văn học phương Đông, về nguyên tắc điển hình hóa trong tính cách cũng đa phần tập trung chuyên sâu vào cái riêng, cái riêng biệt, độc lạ, kiến thiết xây dựng những nhân vật phi phàm, cao ngạo, trái chiều với cái thấp hèn, phàm tục chung quanh. Truyện A Bảo trong Liêu trai chí dị kể chuyện chàng Tôn Tử Sở si tình đến mức được ca tụng là Tôn si, anh ta có sáu ngón tay, nhưng khi nhờ người đến dạm hỏi A Bảo, nàng nói : “ Cắt ngón tay thừa đi, tôi sẽ lấy ”, tưởng thật, không kể đau, anh ta lấy dao chặt đứt ngón tay. Truyện Ti văn lang cũng trong Liêu trai chí dị tả một hòa thượng mù có biệt tài ngửi các bài văn bác cổ, khi đốt lên biết hay hay dở. Vương Bình Tử uyên bác cùng Dư Hàng Sinh dốt nát mà lại chém gió cùng đến thỉnh giáo. Vương đốt văn mình trước, thầy liền bảo : “ Văn anh lúc đầu học các triệu phú, tuy không giống lắm nhưng cũng tương tự như. Có thể thi đỗ được đấy. ” Dư vừa châm lửa vào văn của mình, thầy liền bảo : “ Thôi thôi, đừng đốt nữa ! Ngửi không được, bắt ngửi thì sẽ tắt thở mất, đốt nữa sẽ nôn ọe. ” Thế mà khi đi thi, Dư lại đỗ cao, còn Vương thì hỏng. Hòa thượng liền phán rằng : “ Ta mắt mù, nhưng mũi không mù, quan chấm thi thì mũi cũng mù nốt. ”

Mọi Người Cũng Xem   Điền nốt nhạc

Đặc điểm thi pháp

Về mặt thi pháp, càng bộc lộ rõ sự trái chiều giữa chủ nghĩa lãng mạn và chủ nghĩa cổ xưa, trước hết là việc lan rộng ra đề tài, chăm sóc đến tính nhân dân, tính dân tộc bản địa, đề tài về tình yêu, thấm đẫm cảm hứng trữ tình. Coi trọng vạn vật thiên nhiên, chăm sóc đến tổng thể thể loại, trong đó có văn học dân gian và phong phú phương pháp diễn đạt .
V. Hugo chủ trương lan rộng ra đề tài, đưa cái cao quý lẫn cái thấp hèn, cái cao quý lẫn cái kệch cỡm, cái đẹp lẫn cái xấu vào trong văn học nghệ thuật và thẩm mỹ, với ý niệm : “ Tất cả cái gì sống sót trong tự nhiên đều sống sót trong thẩm mỹ và nghệ thuật. ” Trong thực tiễn sáng tác, cùng với những nhà lãng mạn tích cực khác, Hugo đã đề cập đến các những tầng lớp nghèo khó, miêu tả những nhân vật tầm trung, bị lôi cuốn bởi chủ đề những con người nhỏ bé bị áp bức. Tính nhân dân của chủ nghĩa lãng mạn tích cực là một bước tiến lớn so với chủ nghĩa cổ xưa trong tiến trình văn học .
trái lại với nguyên tắc lý tính và mô phỏng cổ đại của chủ nghĩa cổ xưa, chủ nghĩa lãng mạn đã chăm sóc đến số phận dân tộc bản địa, chủ trương khai thác đề tài lịch sử dân tộc quốc gia như Nhà thờ Đức bà Paris, Năm chín ba của Hugo, Aivanho của Wante Scotts đều có nguồn gốc từ lịch sử dân tộc Pháp và Anh .
Có người gọi chủ nghĩa lãng mạn là chủ nghĩa trữ tình. Bởi vì ngược với đặc thù lý trí, khô cứng có đặc thù quy phạm của chủ nghĩa cổ xưa, những nhà lãng mạn tôn vinh đặc thù trữ tình trong sáng tác. Cùng với việc khai thác đời sống nội tâm, là việc ca tụng cái tôi cá thể đầy mãnh liệt, với các cung bậc tình cảm vui buồn, yêu thương, căm giận, tham vọng, kỳ vọng … Nó riêng tư nhưng không phải là không có ý nghĩa phổ cập. Các nhà lãng mạn lôi kéo “ quay trở lại với vạn vật thiên nhiên ”, nhưng khác với sự phản ứng so với nền văn hóa truyền thống công nghiệp và đô thị tư bản chủ nghĩa của chủ nghĩa tình cảm, họ coi vạn vật thiên nhiên là nơi ẩn dật, là nguồn an vui để chống lại sự phũ phàng, bất công, nhỏ nhen của xã hội tư bản. Trên bình diện thẩm mỹ và nghệ thuật, so với họ, vạn vật thiên nhiên là nơi ấp ủ những xúc cảm trữ tình mãnh liệt của người nghệ sĩ. Thiên nhiên trở nên đẹp rạng rỡ, giàu thanh sắc trong tác phẩm của họ .
Chủ nghĩa lãng mạn tích cực xóa bỏ sự thiếu dân chủ về mặt thể loại, coi trọng cả kịch, tiểu thuyết và nhất là thơ trữ tình. Tiểu thuyết và kịch cũng thấm đẫm chất trữ tình, cạnh bên đó, thể tự truyện cũng tăng trưởng can đảm và mạnh mẽ. Họ phô bày tình cảm, thích phẫu thuật tâm trạng, mê hồn trước hết so với bản thân mình, nên tác phẩm của họ thường không ít, trực tiếp hoặc gián tiếp, đều có đặc thù tự thuật. Mở đầu cho dòng văn học tự truyện là Thú tội của Rousseau – cánh én báo hiệu mùa xuân tiên phong cho chủ nghĩa lãng mạn, sau đó là Lời thú tội của đứa con thế kỷ của A. D. Musset … Các nhà lãng mạn còn coi trọng văn học dân gian vốn dồi dào tính nhân dân, tính dân tộc bản địa và chất trữ tình. Khẩu hiệu “ trở về với trung thế kỷ ” so với các nhà lãng mạn tích cực không có nghĩa là trở lại với tôn giáo và thần quyền, mà là trở về với văn học dân gian. Ngay thuật ngữ lãng mạn ( romantisme ) là khởi nguồn từ roman, tên một thể loại văn học dân gian trung cổ. Ngoài ra, họ còn phủ nhận những lao lý ngặt nghèo của thể loại kịch cổ xưa, nhất là luật tam duy nhất của Boileau, lôi kéo biến hóa cách diễn đạt trong phương pháp bộc lộ .
Chủ nghĩa lãng mạn xấu đi cũng dành ưu tiên cho tham vọng mộng tưởng, nhưng hầu hết là quay về với quá khứ. Chất trữ tình cũng rất nồng đượm, nhưng chủ nghĩa lãng mạn xấu đi chỉ yếu là thứ tình cảm bi quan. Cũng lôi kéo trở lại với vạn vật thiên nhiên nhưng với chủ nghĩa lãng mạn xấu đi là nhằm mục đích để trốn tránh xã hội ; còn trở lại với trung thế kỷ với họ là quay trở lại với chủ nghĩa phong kiến và đạo Kitô, khai thác văn học dân gian nhưng đa phần là khai thác những góc nhìn tiêu cực lạc hậu …
Đặc điểm của khuynh hướng lãng mạn phương Đông cũng không có sự phân biệt thiếu dân chủ về đề tài và thể loại. Ngoài thơ, từ, phú các thể loại được quan tâm còn có truyện, tiểu thuyết và thơ trữ tình. Cũng coi trọng vạn vật thiên nhiên nhưng khác với phương Tây, khuynh hướng lãng mạn coi trọng vạn vật thiên nhiên là bắt nguồn từ ý niệm của Phật giáo và Lão giáo, tạo nên một mạch thơ sơn thủy, thậm chí còn có người còn được tôn xưng là thi Phật Vương Duy :
Người nhàn hoa quế nhẹ rơi
Đêm xuân lạng lẽ trái đồi vắng ngắt
Trăng lên chim núi giật mình
Tiếng kêu thủng thẳng đưa quanh chân đồi( Điểu minh giản )
Coi trọng chất trữ tình gắn liền với việc tôn vinh văn học dân gian, nhiều tác phẩm lãng mạn hình thành trên cơ sở văn học dân gian như Truyền kỳ mạn lục, Tây du ký … đồng thời sử dụng nhiều yếu tố thẩm mỹ và nghệ thuật thần thoại cổ xưa, kỳ ảo, mộng ảo … Việc gắn bó mật thiết giữa vạn vật thiên nhiên, dân gian và thần kỳ đều xuất phát cùng một nguyên do. Xã hội phong kiến phương Đông quá ngưng trệ, lê dài hàng mấy nghìn năm, văn minh vật chất và tư duy khoa học tăng trưởng chậm, con người sống giao hòa, lẫn khuất trong vạn vật thiên nhiên, tư duy thần linh chủ nghĩa thời cổ đại vẫn ngự trị tiếp nối, vị trí lớn lao của văn học dân gian trong xã hội tiền công nghiệp vẫn không thu hẹp. Tất cả những điều đó tạo cho khuynh hướng lãng mạn phương Đông rất đa dạng chủng loại. Nó có rải rác ở tổng thể các quá trình và xâm nhập vào các khuynh hướng khác, nhất là trên phương diện thi pháp .

(Theo: Phạm Phú Phong, Giáo trình Tiến trình Văn học)

Related Posts

About The Author

Add Comment